rozmiar tekstu:

Zaburzenia pamięci - demencja/otępienie

Zaburzenia pamięci mogą wystąpić z wielu przyczyn w każdym wieku. Mogą być całkowite lub częściowe, mogą być odwracalne lub nie.. Jedną z najbardziej zaawansowanych i dotkliwych form „zapominania” jest demencja. Towarzyszy najczęściej ludziom starszym, choć należy pamiętać, że nie jest to zwykły przejaw starości. Zazwyczaj jest objawem jakiejś choroby, niezwykle często - pierwszym etapem choroby Alzheimera!

Demencja (otępienie) jest schorzeniem, do którego dochodzi w wyniku różnego rodzaju uszkodzeń organicznych mózgu. Powodują one znaczne obniżenie sprawności umysłowej. Demencja nie jest, więc normalnym objawem procesów starzenia się. 
Osłabienie sprawności umysłowej może mieć różny charakter, jak i nasilenie.
Istnieje bardzo wiele czynników, które mogą uszkodzić mózg i doprowadzić do obniżenia się sprawności umysłowej. Jednak w demencji samo osłabienie funkcji umysłowych jest znacznie większe, niż mogłoby to wynikać z naturalnego procesu starzenia się.
Demencję rozpoznaje się poprzez wykazanie występowania zaburzeń funkcji poznawczych, przy czym szczególne znaczenie mają tutaj zaburzenie w zakresie zapamiętywania nowych informacji. Zaburzenia zapamiętywania są obecne szczególnie w otępieniu o typie alzheimerowskim, lecz niekoniecznie w początkowych i pośrednich stadiach innych otępień.
Demencja ma zazwyczaj charakter progresywny (funkcje umysłowe słabną wraz z postępem czasu) i nieodwracalny. W najcięższych przypadkach osoba z demencją nie jest w stanie w żaden sposób być aktywną zawodowo, społecznie, nie jest w stanie wykonywać czynności dnia codziennego, może mieć spore trudności z komunikacją i nawiązywaniem kontaktu z innymi, jak i z aktywnością zapewniającą zaspokajanie potrzeb fizjologicznych, a tym samym być całkowicie zależną od osób trzecich, wymagając ciągłej opieki pielęgniarskiej.
Należy podkreślić, że demencja nie jest upośledzeniem umysłowym, które to pojęcie jest zarezerwowane do zaburzeń rozwojowych, ponieważ dotyczy osób dorosłych, najczęściej w starszym wieku, które przed zadziałaniem czynnika uszkadzającego mózg miały wyższą sprawność umysłową.
Demencja ma poważne i przykre konsekwencje zarówno dla samych osób chorych, jak i ich rodzin, opiekunów, czy też specjalistów mających zawodowy kontakt z tymi osobami (np. lekarze, rehabilitanci, opieka społeczna).
Zawansowane postacie demencji nie budzą zazwyczaj żadnych wątpliwości diagnostycznych. Problemy z jej rozpoznaniem pojawiają się natomiast w lżejszych przypadkach, kiedy osłabienie sprawności umysłowej nie jest aż tak widoczne. Niestety tylko na wczesnych etapach choroby istnieje możliwość zahamowania jej postępu i ocalenia ludzi nam bliskich przed okaleczającymi skutkami postępującego otępienia. Trzeba umieć dostrzec jej pierwsze symptomy, wiedzieć, że problemy z pamięcią nie są tylko wynikiem starzenia!

Pamiętaj!
Nigdy nie lekceważ problemów z pamięcią i utrzymaniem autonomii u ludzi starszych! Ich problemy z pamięcią nie koniecznie związane są z naturalnym procesem starzenia!
Twoja pomoc może uchronić ich przed postępem choroby, przed życiem w świecie, którego się nie da poznać i zrozumieć – bo nie pamięta się tego co było i co jest… nie pamięta się kim się jest.. nie pamięta się nic!

W miarę starzenia się społeczeństwa rośnie liczba osób z zaburzeniami procesów poznawczych, w tym także zaburzeniami pamięci. Aktywność poznawcza obejmuje większość złożonych czynności umysłowych jak: procesy spostrzegania, językowe, pamięć, myślenie oraz funkcje wzrokowo-przestrzenne i wykonawcze.
Łagodne zaburzenia poznawcze plasują się pomiędzy normalnym starzeniem się a łagodnym otępieniem. Osoby z łagodnym zaburzeniem poznawczym zgłaszają istotne pogorszenie pamięci lub innych funkcji poznawczych. Ich prosta codzienna aktywność (ubieranie, mycie, jedzenie) nie jest zaburzona natomiast nieznacznie pogarsza się aktywność złożona (planowanie, analizowanie) i w konsekwencji obniża się jakość życia.
Rocznie u 6-25% z łagodnym zaburzeniem poznawczym rozwija się otępienie. Choć istnieją postacie zaburzeń o stabilnym i odwracalnym przebiegu, osoby z łagodnym zaburzeniem poznawczym powinny być obserwowane pod kątem zwiększonego ryzyka pogarszania się sprawności poznawczej prowadzącej do otępienia.

Otępienie naczyniopochodne jest bardzo zróżnicowanym zespołem objawów, który powstaje w wyniku zmian niedokrwiennych lub pokrwotocznych w mózgu. Powstałe, w wyniku zaburzeń naczyniopochodnych, uszkodzenia tkanki mózgowej skutkują zaburzeniami charakterystycznymi dla otępienia. Objawy – ich natężenie i charakter – zależy od nasilenia i umiejscowienia zmian degeneracyjnych w mózgu.
Zmiany te mogą powstać w przebiegu takich chorób jak: nadciśnienie tętnicze, cukrzyca, hipercholesterolemia, zmiany miażdżycowe tętnic domózgowych i mózgowych, zatorowość pochodzenia sercowego np. na skutek zaburzeń rytmu serca, krwotoki mózgowe.
Otępienie naczyniopochodne rozpoznawane jest wtedy, gdy u chorego stwierdzamy otępienie a badania obrazowe – tomografia komputerowa lub rezonans magnetyczny - potwierdzają naczyniopochodne uszkodzenia mózgu.
Obecnie wiadomo, że naczyniopochodne uszkodzenia tkanki mózgowej przyczyniają się także do odkładania złogów amyloidu, dlatego uszkodzenia mózgu o podłożu naczyniowym uważa się za czynnik rozwoju choroby Alzhaimera. W przypadku obecności zmian naczyniowych i złogów amyloidu w mózgu oraz współistniejącym z nimi otępieniem rozpoznaje się tzw. zespół zwyrodnieniowo-naczyniowy (MIXT).
W przypadku otępienia naczyniopochodnego istnieje możliwość prowadzenia profilaktyki pierwotnej, która polega na eliminacji lub zmniejszeniu działania naczyniowych czynników ryzyka. Najważniejszym modyfikowalnym czynnikiem ryzyka jest w tym przypadku nadciśnienie tętnicze – jego redukcja o za pomocą leków o 5 mmHg zmniejsza ryzyko wystąpienia udaru o niemal o połowę!

Otępienie czołowo-skroniowe należy do najczęstszych przyczyn zwyrodnieniowych otępień wieku podeszłego. Początek choroby przypada zazwyczaj pomiędzy 50 a 60 rokiem życia, a więc znacznie wcześniej niż choroba Alzheimera.
W otępieniu tego typu proces zmian degeneracyjnych dotyczy wybiorczo przednich rejonów mózgu, które odpowiedzialne są za kontrolę zachowań, możliwość planowego działania i podejmowania decyzji (płaty czołowe) oraz mowę i kontrolę emocji (płaty skroniowe).
Pierwszym i wiodącym objawem są zaburzenia zachowania i zmiany osobowości albo zaburzenia mowy i emocji. Pamięć, w przeciwieństwie do choroby Alzheimera pozostaje długo względnie dobra.

Najbardziej rozpowszechnioną przyczyną demencji jest choroba Alzheimera, która wywołuje demencję o typie alzheimerowskim (ang. DAT - Dementia of the Alzheimer Type).
Objawem osiowym, przynajmniej w początkowych stadiach choroby, jest stopniowe pogarszanie się zdolności do zapamiętywania nowych informacji w zakresie pamięci deklaratywnej, przy, początkowo względnie zachowanej zdolności uczenia się w zakresie różnych form pamięci niedeklaratywnej.
Spowodowane jest to tym, że w początkowych stadiach choroby największej degeneracji ulegają struktury przyśrodkowe płata skroniowego, a szczególnie hipokamp i okoliczna kora.
Osoba chora, zwłaszcza, gdy ma wyższe wykształcenie i wysokie zasoby intelektualne, w tym początkowym okresie może sprawiać niejasne wrażenie, że coś jest z nią nie tak, lecz wykonując codzienne czynności i obowiązki zawodowe, z którymi jest znakomicie obeznana i które są doskonale zautomatyzowane, nie sprawia wrażenia osoby, która ma problem z pamięcią. Zaburzenia takie będą widoczne dopiero w nowych sytuacjach, wymagających giętkości myślenia i uczenia się nowego materiału.
Wraz z postępem choroby, zaburzenia pamięci stają się wyraźne nawet w codziennych sytuacjach - mogą pojawić się trudności z robieniem zakupów, z posługiwaniem się pieniędzmi itp.
Z upływem czasu, degeneracja obejmuje większe obszary kory mózgowej, co wywołuje osłabienie w zakresie innych procesów poznawczych, prowadząc do obecności mniej, lub bardziej specyficznych objawów afazji, agnozji itd.
Z czasem degradacji ulega jeszcze większy obszar kory mózgu, zaś w obszarach, gdzie już był obecny, proces degeneracyjny jeszcze bardziej się pogłębia. W efekcie, w mniejszym, czy też większym stopniu osłabienie procesów poznawczych dotyka prawie wszystkich funkcji poznawczych, dając obraz rozlanych zaburzeń korowych, chociaż zaburzenia w zakresie pamięci mogą mieć najgłębszy charakter.
W ostatnich stadiach choroby występuje ograniczona zdolność do poruszania się, mogą być obecne zaburzenia zwieraczy a osoba chora może wymagać pieluch lub/i zacewnikowania, zaś jej główna aktywność sprowadza się do leżenia w łóżku.
Osobie tak poważnie chorej grozi śmierć z powodu zapalenia płuc, zakażenia dróg moczowych, odleżyn i innych powikłań.

Choroba Picka i zaburzenia jej pokrewne prowadzą do degeneracji płatów czołowych i skroniowych. Rozwijający się w wyniku tych zmian proces otępienny ma odmienny charakter od opisanego powyżej. Otępienie czołowo-skroniowe może przybierać objawy zależnie od tego, która część mózgu ulega większej degeneracji. Dominują zaburzenia w zakresie kontroli emocjonalnej i zaburzenia osobowości. W początkowych, a nawet i pośrednich stadiach tych choroby raczej nie występują poważne trudności w zakresie pamięci, zaś nabywanie nowych informacji zarówno w zakresie pamięci deklaratywnej jak i pamięci niedeklaratywnej jest dobre. Oczywiście, wraz z postępem choroby może rozwinąć się bardziej klasyczny zespół otępienny.

Wyróżnia się także otępienie w chorobie Parkinsona, oraz bardzo podobne otępienie z ciałkami Lewy`ego. Cechą charakterystyczną otępienia z ciałkami Lewy`ego jest - zwłaszcza w początkowych stadiach - zaburzeń o charakterze psychiatrycznym, przypominających stany psychotyczne. Chorobie Parkinsona towarzyszy także spowolnienie, które jest też niespecyficzną cechą zespołów otępiennych.

Wreszcie, wyróżnia się również otępienie towarzyszące chorobie Huntingtona, gwałtownie i szybko postępujące otępienie w choroba Creutzfeldta-Jakoba, oraz zaburzenia neuropsychologiczne o cechach demencji w zakażeniu wirusem HIV/AIDS.

Dość częstą przyczyną otępień są również choroby naczyniowe. Zdarzyć się może, że po wystąpieniu kilku udarów mózgu, gdzie każdy objął spory obszar tkanki mózgowej i wywołał ubytek w zakresie różnych funkcji, obserwujemy skokowe i trwałe pogorszenie się funkcjonowania osoby chorej (jest to otępienie wielozawałowe). Niekiedy też pojedynczy udar mózgu, jeżeli prowadzi do znaczącego ubytku kilku istotnych funkcji poznawczych, prowadzi do przewlekłego i przykrego kalectwa, mającego charakter "nagłego" otępienia (otępienie naczyniowe z ostrym początkiem).

O ile jednak w przypadku chorób neurodegeneracyjnych kryteria otępienia, jak i jego objawy mogą być mniej lub bardziej jasne, o tyle w przypadku otępienia naczyniowego rozpoznanie choroby podstawowej nie jest trudne (zazwyczaj udar mózgu charakteryzuje się specyficznymi objawami, jak też jest uwidaczniany w diagnostyce neuroobrazowej).